Współpraca i edukacja inaczej: o migracjach i wielokulturowości w Małopolsce

Od 2021 roku, kiedy to w Krakowie powstało Stowarzyszenie Laboratorium Działań dla Pokoju (znane także po skróconą nazwą: Salam Lab), jednym z najważniejszych działań naszej organizacji jest edukacja. Edukacja zakładająca przede wszystkim naukę empatii oraz umiejętności przyjmowania perspektywy Drugiego

Działania dla Pokoju trafiły pod szkolne strzechy – z każdym rokiem zauważalne jest coraz większe zainteresowanie warsztatami antydyskryminacyjnymi, zajęciami wielokulturowymi z elementami integracyjnymi oraz szkoleniami dla kadry nauczycielskiej. Czy jednak te aktywności mogą być wystarczające w kontekście zmieniającego się społeczeństwa zamieszkującego Małopolskę? 

Edukując inaczej

W czerwcowe, wczesne popołudnie, w Małopolskim Instytucie Kultury, kończymy warsztaty “Wyobrażona tożsamość” z niewielką grupą kobiet – pracowniczek krakowskich instytucji kultury. Powoli pakujemy nasze materiały. Jedna z uczestniczek zajęć podchodzi i z błyszczącymi oczami mówi:  Od lat jeżdżę na szkolenia z nowych metod edukacji i myślałam, że już nic mnie nie zaskoczy. Tymczasem dzisiaj był chyba najbardziej ekscytujący dzień mojej pracy! 

Owo zaskoczenie wywołane zmianą narracji i formy, wpisane jest w założenia edukacji globalnej, w ramach której prowadzimy w Salam Lab warsztaty. Edukacja globalna od samego początku była związana z organizacjami pozarządowymi, które, wraz z pedagogami i organizacjami międzynarodowymi, zaczęły ją kształtować w latach 60. i 70. XX wieku. To w tamtym czasie edukacja globalna narodziła się jako ruch na rzecz reformacji edukacji i społeczeństwa, który propagował zerwanie z programem nauczania opartym na “wiedzy i kulturze narodowej”. Przez ostatnie kilkadziesiąt lat edukacja globalna przeszła wiele transformacji. Obecnie można zauważyć różne podejścia w jej ramach – wszystkie łączy podważanie stawianych wcześniej granic, szczególnie w kontekście wiedzy dotyczącej kultury. W czasie warsztatów Salam Lab to podważanie granic nie polega na negowaniu narodowych wartości czy tożsamości, a raczej na twórczym analizowaniu i redefiniowaniu pojęć w duchu wzajemnej otwartości i empatii. Aby edukować inaczej warto sięgać po innowacyjne metody nauczania, takie jak gra detektywistyczna, którą zaprezentowałyśmy w Małopolskim Instytucie Kultury w ramach Forum Wielokulturowości. Gra przedstawiająca losy różnorodnych bohaterów, pomaga zrozumieć jak bardzo skomplikowane mogą być ludzkie tożsamości, a także uwydatnia istotną rolę mniejszości narodowych i etnicznych w procesie budowania otwartego, empatycznego społeczeństwa. Edukując inaczej warto sięgać do cyklu Kolba i nauczać przez doświadczenie – takie, jakim może być emocjonująca rozgrywka pomagająca ostatecznie w zrozumieniu złożoności dzisiejszego wielokulturowego społeczeństwa krakowskiego. Warsztatowe formy pozostałych zajęć z oferty edukacyjnej Salam Lab również pozwalają na dogłębne odczuwanie proponowanych tematów zajęć, co ułatwia procesy tworzenia abstrakcyjnych hipotez i przemyśleń. Taki sposób przekazu pozwala na aktywizację grup nie tylko dzieci i młodzieży w środowisku szkolnym, ale również (młodych) dorosłych czy rodzin z dziećmi. Zwłaszcza ta ostatnia grupa docelowa może być interesująca dla instytucji kultury. Tu pojawia się pytanie: czy o wielokulturowości, migracjach i uchodźstwie można w przystępny sposób prowadzić warsztaty dla rodziców i ich dzieci? Okazuje się, że jak najbardziej. W czasie Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego, w ramach współpracy z MIKiem, miałyśmy okazję poprowadzić warsztaty “Ogrody migrujące – jak przyroda współtworzy wielokulturowe dziedzictwo?” w ogrodach klasztoru oo. Bernardynów w Krakowie. Razem z dorosłymi i dziećmi rozmawiałyśmy o migracjach roślin, których wcześniej poszukiwali w zalanym słońcem ogrodzie, o korzyściach i wyzwaniach płynących z takich migracji, aby w końcu zastanowić się wspólnie nad migracjami ludzi i dziedzictwami tego zjawiska. Plastyczne ćwiczenie kończące warsztaty pomagało we wzajemnym dostrzeżeniu różnic i podobieństw między nami, bez względu na nasze pochodzenie. Nie były to pierwsze warsztaty dla całych rodzin prowadzone przez Salam Lab – na jesieni 2023 roku odbyły się nasze autorskie zajęcia w cyklu “Wawel wielokulturowy”, które pogłębiały tematy istotne dla edukacji globalnej w kontekście dziedzictwa Zamku Królewskiego na Wawelu. Jak mogłyśmy przeczytać w ankiecie podsumowującej warsztaty, jeden z rodziców poleciłby zajęcia ze względu na “(…) rozwijanie empatii, krytycznego myślenia, widzenia różnych perspektyw”. Włączanie różnorodnych, inkluzywnych grup wydaje się więc niezbędnym elementem innego podejścia do edukacji, na równi z poszukiwaniem nowych form nauczania. 

Współpracując inaczej

W maju spotkaliśmy się w różnorodnej grupie kilkunastu osób w Małopolskim Instytucie Kultury na Laboratorium Kultury poświęconym kulturze tureckiej. Spotkanie poprowadził Huseyin Celik, dziennikarz pokoju, członek Stowarzyszenia Salam Lab, uchodźca polityczny, o którym Mariusz Szczygieł mówi, że pisanie jest jego namiętnością. Zaraz obok kuchni tureckiej, jak twierdzi Huseyin. Robimy więc sałatkę kisir, parzymy turecką kawę i herbatę, rozmawiamy o Turcji. Na spotkanie przychodzą mieszkańcy Krakowa – również ci, którzy przeprowadzili się tu właśnie z Turcji. Tak długo stoimy w kuchni, że trzeba nas stamtąd wyganiać, bo w końcu nadchodzi moment zamknięcia MIKu. 

W 2023 roku zakończył się badawczo-aktywistyczny projekt “Promigracyjne sojusze. Współpraca oddolnych inicjatyw z podmiotami sformalizowanymi w Polsce”, który zakładał partnerskie działania Stowarzyszenia Lepszy Świat, Centrum Badań Migracyjnych na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu, Salam Lab – Stowarzyszenia Laboratorium Działań dla Pokoju oraz niezależnych badaczek i badaczy. W kontekście wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie w 2022 roku, jednym z najważniejszych wyzwań dla instytucji i organizacji w Polsce okazała się gwałtownie zmieniająca się rzeczywistość społeczna, w której tematy takie jak migracje, wielokulturowość i uchodźstwo stają się szeroko dyskutowane i włączane do różnorodnych aktywności. Wyniki projektu wskazały, jak w tym kontekście nieodzowna okazuje się współpraca pomiędzy nieformalnymi grupami czy organizacjami pozarządowymi a instytucjami formalnymi, jak państwowe lub miejskie muzea czy też inne instytucje kultury. Przykładem może tu służyć współpraca między Małopolskim Instytutem Kultury a Stowarzyszeniem Laboratorium Działań dla Pokoju. Instytucje formalne pomagają dotrzeć do nowych odbiorców, legitymizują działania organizacji pozarządowych, wspierają je często swoimi przestrzeniami. Z kolei organizacje pozarządowe dostarczają nierzadko świeżych form spotkań i aktywności oraz kontaktują z osobami, których głos wart jest wzmocnienia – jak ten Huseyina Celika. 

Laboratorium Kultury, Forum Wielokulturowości, Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturalnego – obszary, w których została zawiązana ścisła współpraca między MIKiem a Salam Lab, pomogły przetrzeć nowe szlaki w formie i treści przekazu. Budowanie otwartego, empatycznego społeczeństwa nie może pozostawać wyłącznie na gruncie edukacji szkolnej. Bez włączania takich tematów w działania instytucji kultury, przekaz ten pozostanie niepełny. Z dużą nadzieją patrzymy na połączenie innych form współpracy oraz edukacji innej niż formalna. Dzięki fuzji tych aktywności rośnie szansa na wzmocnienie małopolskiego społeczeństwa obywatelskiego w kontekście współczesnych wyzwań społecznych.

Blanka Błaszczak-Rozenbaum – specjalistka ds. edukacji w Salam Lab. Jest antropolożką kulturową i etnografką. Ma duże doświadczenie w edukacji muzealnej — zaczynała w Zamku Królewskim w Warszawie, w Krakowie zaś prowadziła zajęcia edukacyjne w Zamku Królewskim na Wawelu i w Muzeum Fotografii. Jest również badaczką migracji i mniejszości narodowych, ze szczególnym uwzględnieniem społeczności ukraińskich w Polsce — była stypendystką dwóch projektów naukowych zajmujących się tematem diaspory ukraińskiej w Polsce.