Jaki był wpływ muzułmańskich rzemieślników na architekturę średniowiecznej Europy?

W tamtym okresie arabscy mistrzowie budowlani, rzeźbiarze oraz artyści byli w Europie cenieni i dobrze wynagradzani, a ich twórczość znajdziemy w architekturze wielu europejskich krajów

Opowiada o tym najnowsza książka Diany Darke pod tytułem „Islamesque: The Forgotten Craftsmen Who Built Europe’s Medieval Monuments” (2024). Pozycja ta, o której pisze Middle East Eye, rzuca światło na często pomijaną w publikacjach popularnonaukowych historię.
W swojej książce autorka posuwa się nawet do stwierdzenia, że styl romański, dominujący w architekturze Europy XI-XII wieku, był inspirowany w dużej mierze islamskimi technikami i wzorami zdobniczymi.

Jedną z osób wspomnianych przez Darke, pracujących w tym okresie na terenie Europy, jest Lalys (w języku arabskim: al-Aziz), palestyński kamieniarz, który w XII wieku, po powrocie z wypraw krzyżowych, budował zamki i klasztory w Walii, w tym między innymi opactwo Neath. Mniej więcej 100 lat wcześniej, inny palestyński rzemieślnik, Ulmar, również brał udział w budowie anglosaskiej budowli tj. Castle Acre Priory w hrabstwie Norfolk.

Emirat Sycylii

Darke podkreśla, że wymienione powyżej przykłady to nie odizolowane przypadki na mapie Europy Zachodniej. Reprezentują one szersze zjawisko, powszechne w tamtym czasie. Muzułmańskie wpływy (w postaci takich elementów dekoracyjnych jak charakterystyczny kształt łuku, geometryczne wzory i motywy roślinne) można dostrzec w architekturze średniowiecznej na terenie obecnej Hiszpanii i Sycylii, które przez dłuższy czas znajdowały się pod panowaniem muzułmańskim.

Należy tutaj wspomnieć, że tzw. Emirat Sycylii był państwem muzułmańskim istniejącym na Sycylii w latach 831–1091. Arabska ekspansja na Sycylię rozpoczęła się w IX wieku, kiedy Aghlabidzi (dynastia panująca w Ifriqiyi, czyli we współczesnej Tunezji) pokonali Bizantyjczyków, sprawujących w tym czasie kontrolę nad wyspą. W 831 roku zdobyto Palermo, które stało się stolicą emiratu. Podczas panowania muzułmańskiego miasto przeżywało rozkwit, a sama wyspa była miejscem współistnienia różnych grup etnicznych i religijnych – muzułmanów, chrześcijan i Żydów. Pod koniec X wieku walki między różnymi frakcjami muzułmańskimi na wyspie nasiliły się, co spowodowało osłabienie pozycji Emiratu Sycylii. W XI wieku niestabilną sytuację wewnętrzną wykorzystali Normanowie, którzy pod wodzą Rogera I z Hauteville rozpoczęli podbój wyspy. Wkrótce po tym Normanowie utworzyli Królestwo Sycylii, w którym ponownie zaczęła dominować chrześcijańska kultura. Pomimo upadku emiratu wpływy islamu oraz innych kultur obecnych na wyspie we wcześniejszych wiekach przetrwały do dzisiaj, w szczególności w tamtejszej architekturze.
Jednym z najczęściej cytowanych przykładów architektonicznej mieszanki stylistycznej jest Kaplica Palatyńska w Palermo. Tamtejszy drewniany strop, wyrzeźbiony przez arabskich twórców, jest powszechnie uznawany za jeden z najwybitniejszych przykładów sztuki państw muzułmańskich przeszczepionej na grunt europejski.

Wielka Brytania, Niemcy, Francja

Wpływ muzułmańskich twórców na architekturę średniowieczną możemy odnaleźć również w innych, mniej oczywistych miejscach, na przykład w Wielkiej Brytanii, Niemczech i we Francji. Pozaeuropejskie motywy są szczególnie dostrzegalne w elementach architektonicznych takich jak sklepienia, fryzy i ornamenty, które zdobią tamtejsze katedry, klasztory i zamki. Przykładowo katedra w Le Puy (teren dzisiejszej Francji) posiada charakterystyczne czarno-białe łuki typowe dla islamskiej estetyki, a na jej drzwiach widnieje nawet inskrypcja w języku arabskim: Al-mulk lillah („Władza należy do Boga”).

Szczególnie interesujące są ustalenia Darke dotyczące angielskich katedr, takich jak na przykład katedry w Salisbury i w Durham, gdzie odnaleziono ślady arabskich cyfr na belkach dachowych oraz rzeźby stworów, stylistycznie nawiązujących do takich samych przedstawień powstających za panowania Fatymidów. Co ciekawe, jedna z wież Tower of London, wzniesiona w 1078 roku, ma okna o wyraźnie islamskiej formie, a Zamek Rising w hrabstwie Norfolk przypomina arabskie pałace, przeznaczone do sezonowego odpoczynku (czyt. polowania) lokalnych władców.

„Islamesque…” to praca, która może zmienić sposób myślenia o historii kulturalnej Europy, przybliżając zjawisko przez wieki spychane na margines. Niestety, zdaniem autorki, ze względu na historycznie skomplikowane relacje tzw. Zachodu z tzw. Bliskim Wschodem, informacje o islamskich wpływach były często świadomie eliminowane z narracji historycznej na naszym kontynencie. Darke w swojej pracy dosadnie podkreśla, że w czasach rosnących nacjonalizmów i islamofobii szczególnie ważne jest przypomnienie, że kultury Europy i świata islamu są ze sobą głęboko powiązane i od dawien dawna inspirowały się wzajemnie.

Zuzanna Kowalczyk – studentka arabistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim, absolwentka Amerykańskiego Uniwersytetu w Kairze. Jej zainteresowania badawcze obejmują historię Bliskiego Wschodu w XIX i XX wieku, a także kwestie religijne i etniczne oraz zagadnienia związane ze zmianami klimatycznymi i bezpieczeństwem wodnym w regionie. Pasjonatka literatury faktu i miłośniczka zwierząt, zwłaszcza kotów, które pokochała bezgranicznie podczas swoich podróży na Bliski Wschód. Do swoich ulubionych zajęć zalicza jedzenie kofty i picie soku z mango.